नाना पाटेकर यांचे निधन : पडद्यावरचा नट आणि शेतकऱ्यांच्या वेदनेशी जोडलेला माणूस कायमचा पडद्याआड

मुंबई: मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार अभिनयाने स्वतंत्र ठसा उमटवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळून आले. त्यांना तातडीने रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. डॉक्टरांनी त्यांना वाचवण्यासाठी सुमारे ४५ मिनिटे सीपीआर देण्याचा प्रयत्न केला; मात्र त्यांना वाचवता आले नाही. प्राथमिक माहितीनुसार हृदयविकाराचा तीव्र झटका आल्याचे सांगण्यात येत आहे. त्यांच्या मृत्यूची वैद्यकीय कारणमीमांसा स्पष्ट करण्यासाठी पुढील प्रक्रिया सुरू आहे.

नाना पाटेकर हे नाव भारतीय सिनेमासाठी केवळ एका अभिनेत्याचे नाव नव्हते. राग, वेदना, अस्वस्थता, उपरोध, प्रेम, हतबलता आणि बंडखोरी या सगळ्या भावना त्यांच्या चेहऱ्यावर आणि आवाजात एकाच वेळी दिसायच्या. त्यामुळे त्यांच्या भूमिका केवळ ‘अभिनय’ म्हणून लक्षात राहिल्या नाहीत; त्या प्रेक्षकांच्या स्मरणाचा भाग बनल्या.

‘गमन’पासून सुरू झालेला जवळपास पाच दशकांचा प्रवास

नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रात जन्मलेल्या नानांनी १९७८ मध्ये आलेल्या ‘गमन’ या चित्रपटातून हिंदी चित्रपटसृष्टीत अभिनयाची सुरुवात केली. पुढे मराठी रंगभूमी आणि हिंदी-मराठी चित्रपट या दोन्ही क्षेत्रांत त्यांनी आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

सुरुवातीच्या काळात त्यांना पारंपरिक अर्थाने ‘हिरो’च्या चौकटीत बसवणे कठीण होते. मात्र हीच गोष्ट पुढे त्यांची सर्वात मोठी ताकद ठरली.

नायक असो, खलनायक असो किंवा समाजाच्या कडेला उभा असलेला एखादा सामान्य माणूस नाना पाटेकर त्या व्यक्तिरेखेला स्वतःची देहबोली, आवाज आणि अस्वस्थ करणारी तीव्रता देत.

‘परिंदा’ने देशभरातील प्रेक्षकांचे लक्ष वेधले

१९८८ मधील ‘सलाम बॉम्बे!’ आणि त्यानंतर १९८९ मधील ‘परिंदा’ या चित्रपटांनी नानांच्या अभिनयाची ताकद मोठ्या प्रमाणावर प्रेक्षकांसमोर आणली. ‘परिंदा’मधील त्यांच्या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासह फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.

यानंतर नानांचा अभिनय म्हणजे एक स्वतंत्र शैली मानली जाऊ लागली.

‘क्रांतिवीर’ : नाना पाटेकर नावाची गर्जना

१९९४ मधील ‘क्रांतिवीर’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या चित्रपटातील प्रताप नारायण तिलक ही व्यक्तिरेखा त्यांनी इतक्या ताकदीने साकारली की ती भूमिका आणि नाना पाटेकर हे जवळजवळ एकरूप झाले. या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.

नानांच्या अभिनयाची खासियत अशी होती की ते संवाद फक्त बोलत नसत; संवादातील राग आणि वेदना प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवत. ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’ आणि अभिनयाचा दुसरा पैलू

१९९६ मधील ‘अग्निसाक्षी’ मधील भूमिकेसाठी नानांना पुन्हा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने गौरवण्यात आले. त्याच काळातील ‘खामोशी : द म्युझिकल’ मधील त्यांचे कामही विशेष गाजले.

त्यामुळे नाना पाटेकर यांची ओळख केवळ आक्रमक आणि संतप्त व्यक्तिरेखा करणारा अभिनेता अशी राहिली नाही. शांत, भावनिक आणि अंतर्मुख व्यक्तिरेखांमध्येही ते तितकेच प्रभावी ठरले.

अभिनेता एवढेच नव्हे; दिग्दर्शकही

नाना पाटेकर यांनी अभिनयाबरोबरच दिग्दर्शन आणि लेखनातही काम केले.

‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ हा त्यांनी दिग्दर्शित केलेला महत्त्वाचा चित्रपट. त्यानंतर ‘वध’ या चित्रपटाच्या दिग्दर्शनाशीही त्यांचे नाव जोडले गेले.

म्हणजे नानांचा प्रवास केवळ कॅमेऱ्यासमोरचा नव्हता. कथा, व्यक्तिरेखा आणि सामाजिक वास्तव याकडे पाहण्याची त्यांची स्वतःची दृष्टी होती.

‘अब तक छप्पन’चा साधा पण धोकादायक पोलिस अधिकारी

२००४ मधील ‘अब तक छप्पन’ मध्ये साध्या चेहऱ्याचा, कमी बोलणारा पण आतून कठोर पोलिस अधिकारी त्यांनी साकारला.

या भूमिकेत मोठमोठे संवाद कमी होते; मात्र नानांच्या चेहऱ्यावरचा निर्विकारपणा आणि आवाजातील धार पुरेशी होती.

याच काळात ‘अपहरण’, राजनीती’ वेलकम, द अटॅक्स ऑफ 26/11 नटसम्राट,आपला माणूस अशा वेगवेगळ्या धाटणीच्या चित्रपटांतून त्यांनी स्वतःची व्याप्ती कायम ठेवली.

त्यांच्या फिल्मोग्राफीत गंभीर सामाजिक चित्रपटांपासून कॉमेडीपर्यंत आणि पोलिस अधिकाऱ्यापासून वयस्कर रंगकर्मीपर्यंत अनेक प्रकारच्या व्यक्तिरेखा दिसतात. ‘नटसम्राट’ : रंगभूमीच्या माणसाची वेदना

नंतरच्या काळात नटसम्राट’ मधील गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक मैलाचा दगड ठरली.

रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेला अभिनेता, निवृत्तीनंतर बदलणारे नातेसंबंध, एकटेपणा आणि कलाकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न या सगळ्याला नानांनी आपल्या अभिनयातून वेगळी उंची दिली.

वेलकम’ने दाखवला नानांचा विनोदी चेहरा

नाना पाटेकर म्हटलं की अनेकांच्या डोळ्यांसमोर संतप्त चेहरा आणि धारदार संवाद येतात. मात्र वेलकम’ ने नानांचा विनोदी अभिनेता प्रेक्षकांना दाखवला.

उदय शेट्टीच्या भूमिकेतील त्यांचा कोरडा विनोद, संवादफेक आणि चेहऱ्यावरचे भाव प्रचंड लोकप्रिय झाले.

यातून नानांच्या अभिनयाची आणखी एक बाजू समोर ली गंभीर अभिनेता उत्तम कॉमेडीही करू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले.

तीन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि पद्मश्री

नाना पाटेकर यांना अभिनयासाठी तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. ‘परिंदा’साठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता, ‘क्रांतिवीर’साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता आणि ‘अग्निसाक्षी’साठी पुन्हा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता म्हणून त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर गौरवण्यात आले.

२०१३ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले.

त्यांच्या कारकिर्दीत फिल्मफेअर आणि मराठी फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक सन्मान जमा झाले.

मात्र नानांच्या सार्वजनिक आयुष्यातील एक वेगळा अध्याय पुरस्कारांपेक्षा वेगळा आहे.

शेतकऱ्यांच्या प्रश्नासाठी ‘नाना’ मैदानात उतरले

महाराष्ट्रातील शेतकरी आत्महत्यांच्या घटना आणि दुष्काळाने नाना पाटेकर यांना अक्षरशः अस्वस्थ केले.

चित्रपटातून कोट्यवधी प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचलेला हा अभिनेता त्यानंतर गावाकडे वळला.

अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या साथीने त्यांनी NAAM Foundation ची स्थापना केली. शेतकरी आत्महत्यांनी प्रभावित कुटुंबांना मदत, ग्रामीण भागातील उपजीविका, पाणी आणि आपत्तीग्रस्तांना मदत या क्षेत्रात संस्थेने काम सुरू केले.

२०१५ मध्ये विदर्भातील ६२ शेतकरी कुटुंबांना प्रत्येकी १५ हजार रुपयांची मदत करण्यात आली. त्यानंतर लातूर आणि उस्मानाबादमधील आणखी ११३ कुटुंबांनाही मदत देण्यात आली.

नाना पाटेकर यांनी स्वतःच्या पैशातून आणि विविध माध्यमांतून शेतकऱ्यांना मदत केली. एका पुरस्कारातून मिळालेली मोठी रक्कम त्यांनी दुष्काळग्रस्तांसाठी दिल्याचाही उल्लेख त्यांच्या सामाजिक कामाच्या संदर्भात आढळतो.

कार खरेदी करायची होती; पण…’

शेतकरी आत्महत्यांबाबतची एक बातमी पाहिल्यानंतर आपल्या आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलल्याचे नानांनी अनेकदा सांगितले.

अलीकडेच नागपुरातील जलक्रांती परिषदेत बोलताना त्यांनी शेतकऱ्यांच्या मानसिक अवस्थेबद्दल चिंता व्यक्त केली होती. आत्महत्येचा विचार करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी थांबावे, मदत मागावी आणि कुणाशी तरी बोलावे, असे आवाहन त्यांनी केले होते.

हा नाना पाटेकरांच्या सार्वजनिक आयुष्यातील महत्त्वाचा बदल होता.

पडद्यावर अन्यायाविरोधात आवाज उठवणारा अभिनेता आता प्रत्यक्ष गावात जाऊन शेतकऱ्यांच्या घरात बसत होता.

‘स्टार’पेक्षा ‘माणूस’ होण्याचा प्रयत्न

नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कामाची सर्वात वेगळी बाजू म्हणजे त्यांनी स्वतःला पारंपरिक अर्थाने ‘सेलिब्रिटी’ म्हणून मांडले नाही.

दुष्काळ, कर्जबाजारीपणा, आत्महत्या, विधवा कुटुंबे आणि ग्रामीण भागातील संकटांबद्दल बोलताना त्यांचा सूर अनेकदा आक्रमक असे; पण त्या आक्रमकतेमागे केवळ भाषण नव्हते.

ते गावात गेले, शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना भेटले आणि शक्य तिथे प्रत्यक्ष मदतीचा प्रयत्न केला.

अलीकडच्या काळातही त्यांनी शहरापेक्षा गावाकडे आपले मन अधिक ओढले जात असल्याचे सांगितले होते.

नाना पाटेकरांच्या गाजलेल्या भूमिका

नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीत अनेक भूमिका प्रेक्षकांच्या लक्षात राहिल्या. त्यापैकी ‘परिंदा’तील अण्णा, ‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप नारायण तिलक, ‘अग्निसाक्षी’तील व्यक्तिरेखा, ‘अब तक छप्पन’मधील साधू आगाशे, ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी, ‘राजनीती’, ‘द अटॅक्स ऑफ 26/11’ आणि ‘नटसम्राट’ या भूमिका विशेष उल्लेखनीय ठरल्या.

मराठी चित्रपटांमध्येही त्यांनी आपल्या अभिनयाची वेगळी छाप सोडली. ‘आपला माणूस ’सारख्या चित्रपटांतून त्यांच्या अभिनयाची प्रगल्भ बाजू समोर आली.

जवळपास पाच दशकांचा प्रवास संपला

१९७८ मध्ये सुरू झालेला नाना पाटेकरांचा प्रवास २०२६ मध्ये थांबला.

या काळात त्यांनी नायकाच्या चौकटीला आव्हान दिले, खलनायकाला स्वतःची ओळख दिली, सहाय्यक भूमिकांना वजन दिले, रंगभूमीवरील कलाकार साकारला, विनोदी भूमिका केल्या आणि दिग्दर्शक म्हणूनही प्रयोग केला.

पण त्यांच्या प्रवासाचा शेवटचा आणि कदाचित सर्वात मानवी अध्याय सिनेमा नव्हता.तो होता महाराष्ट्रातील शेतकरी.
पडद्यावर हजारो संवाद बोलणारा हा अभिनेता अखेरच्या काळात गावाकडच्या माणसाच्या शांत वेदनेबद्दल बोलत होता.
म्हणूनच नाना पाटेकर यांची आठवण केवळ ‘क्रांतिवीर’, ‘परिंदा’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’ किंवा ‘नटसम्राट’ यांच्यापुरती मर्यादित राहणार नाही.
एक अभिनेता म्हणून त्यांनी भारतीय सिनेमावर ठसा उमटवला.आणि एक माणूस म्हणून त्यांनी महाराष्ट्राच्या ग्रामीण वास्तवाकडे पुन्हा पुन्हा समाजाचे लक्ष वेधले. पडदा पडला आहे; पण नानांनी साकारलेली माणसं आणि त्यांनी उचललेले प्रश्न अजूनही जिवंत आहेत.